Uşaqlarda yastıpəncəlik: nə vaxt normaldır, nə vaxt müalicə lazımdır

Ortoped-travmatoloq, tibb üzrə fəlsəfə doktoru Dr. Kamil Eyvazov izah edir.

Valideynlərin ortoped-travmatoloqa ən çox verdiyi suallardan biri yastıpəncəliklə bağlıdır: «Uşağım ayaqlarını içəri basır», «Ayağının altında qövs görünmür», «Yeriyəndə tez yorulur, bu, yastıpəncəlik ola bilərmi?», «Ortopedik ayaqqabı geyindirməsək, gələcəkdə problem olarmı?»

Bu suallar təbiidir. Valideynlərə ilk növbədə bir şeyi izah edirəm: uşaqda ayaq tağının düz görünməsi həmişə xəstəlik deyil və hər yastıpəncəlik müalicə tələb etmir. Əsas məsələ uşağın yaşı, ayağın quruluşu və elastikliyi, ağrı şikayətləri və gündəlik fəaliyyətinin düzgün qiymətləndirilməsidir.

Yastıpəncəlik nədir?

Yastıpəncəlik (tibbi adı pes planus) ayağın daxili uzununa tağının alçalması və ya ayaq yerə basanda az görünməsidir. Normal ayaqda daban ilə barmaqlar arasında qövs var. Bu qövs bədən çəkisinin paylanmasında, ayağın müxtəlif səthlərə uyğunlaşmasında və yerimədə iştirak edir.

Yastıpəncəlikdə ayağın daxili hissəsi yerə daha çox yaxınlaşır, bəzi uşaqlarda daban xaricə meyillənir və ayaq içəri «çökür». Amma ayağın fərqli görünməsi onun funksiyasının pozulduğunu göstərmir. Ağrısız, elastik və normal işləyən yastıpəncəlik uşaqlarda geniş yayılmış inkişaf xüsusiyyətidir.

Ayaq tağı necə formalaşır?

Hər ayaqda adətən 26 sümük var; onlar oynaqlar, bağlar, əzələlər və vətərlərlə birləşir. Ayağın üç tağı var: daxili uzununa, xarici uzununa və köndələn. Daxili tağın quruluşunda daban, aşıq və qayıqvari sümüklər iştirak edir; əzələ, bağ və vətərlər isə ayağın dayanıqlığını təmin edir.

Uşaq böyüdükcə sümük və oynaqlar inkişaf edir, əzələ nəzarəti yaxşılaşır və tağ daha aydın görünür. Ona görə kiçik uşağın ayağını böyüklərin ayağı ilə müqayisə edib diaqnoz qoymaq düzgün deyil.

Yastıpəncəlik neçə yaşda yaranır?

Əslində uşaqların çoxu doğularkən ayaq tağı az görünən vəziyyətdə olur. Səbəblərdən biri ayaq altındakı yumşaq yağ toxumasının qövsü örtməsi, digəri isə erkən yaşda bağların və oynaqların daha elastik olmasıdır.

Uşaq yeriməyə başladıqca əzələlər və hərəkət nəzarəti inkişaf edir. Tağ çox vaxt məktəbəqədər yaşda aydınlaşır, amma bu, hər uşaqda eyni sürətlə getmir: bəzilərində təxminən 5-6 yaşda, bəzilərində isə 8-10 yaşa qədər. Bəzi insanlarda tağ ömür boyu aşağı qalır və heç bir problem yaratmır.

Buna görə 2-3 yaşlı uşağın ayağının altının düz görünməsi təkbaşına müalicə göstərişi deyil.

Elastik və sərt yastıpəncəlik: fərq nədir?

Müayinədə ilk növbədə yastıpəncəliyin elastik, yoxsa sərt olduğunu müəyyən edirik.

Elastik yastıpəncəlik

Uşaqlarda ən çox rast gəlinən formadır. Uşaq ayaq üstə durduqda qövs az görünür və ya itir; oturanda, ayaq yerdən ayrılanda və ya barmaq uclarına qalxanda qövs yenidən görünür. Ağrı yoxdursa və uşaq sərbəst yeriyir, qaçır, oynayırsa, bu vəziyyət çox vaxt müalicə tələb etmir.

Sərt yastıpəncəlik

Tağ uşaq oturanda və ya barmaq uclarına qalxanda da bərpa olunmur. Oynaqlarda hərəkət məhdudluğu, ağrı və ya struktur deformasiya ola bilər. Bu forma bəzən ayaq sümükləri arasında anormal birləşmə (tarsal koalisiya) və ya digər struktur problemlərlə bağlı olur və mütləq əlavə ortopedik qiymətləndirmə tələb edir.

Valideyn evdə nəyə baxa bilər?

Uşağın ayağına iki vəziyyətdə baxın: əvvəlcə düz yerdə dayananda, sonra (lazım gələrsə dəstəklə) barmaq uclarına qalxanda. Qalxanda tağ görünürsə, bu, elastik yastıpəncəliyə uyğun ola bilər. Amma bu sadə müşahidə diaqnozu əvəz etmir. Bir ayaq digərindən fərqli görünürsə, ağrı və ya hərəkət məhdudluğu varsa, uşağı ortoped-travmatoloqa göstərin.

Yastıpəncəlik niyə yaranır?

• əksər hallarda normal böyümənin bir hissəsidir;
• irsi meyillilik: valideynlərdən birinin tağı aşağıdırsa, uşaqda da ola bilər;
• bağların ümumi elastikliyinin yüksək olması;
• artıq çəki: ayağa düşən yükü artırır və mövcud şikayətləri gücləndirə bilər;
• Axilles vətəri və baldır əzələlərinin qısalığı: bəzi ağrılı formalarda rol oynayır;
• daha nadir hallarda anadangəlmə sümük fərqlilikləri, travmalar, nevroloji və sinir-əzələ xəstəlikləri.

Ona görə hər yastıpəncəliyi «əzələ zəifliyi» ilə izah etmək düzgün deyil.

Əlamətləri

Bir çox uşaqda yastıpəncəlik heç bir şikayət yaratmır. Bəzilərində isə ayaq və baldırda ağrı, yeriyəndə tez yorulma, ayaqqabının qeyri-bərabər aşınması və dabanın mövqeyində dəyişiklik ola bilər. Bu əlamətlərin hər biri ayrıca qiymətləndirilir: məsələn, tez yorulma başqa səbəblərdən də ola bilər, ayaqqabının bir tərəfdən aşınması isə diaqnoz üçün kifayət deyil.

Nə vaxt ortoped-travmatoloqa müraciət etmək lazımdır?

• ayaq, daban və ya topuqda davamlı ağrı;
• uşaq ağrıya görə yeriməkdən, qaçmaqdan və ya idmandan qaçır;
• bir ayağın forması digərindən nəzərəçarpacaq dərəcədə fərqlənir;
• ayaqda sərtlik və hərəkət məhdudluğu;
• deformasiya qısa müddətdə artır;
• axsama və ya ayağa yük verməkdə çətinlik;
• əvvəl normal olan yerişdə qəfil dəyişiklik.

Əsas prinsip: yastıpəncəliyin yalnız görünüşünü deyil, uşağın ağrısını və funksional imkanlarını qiymətləndirmək lazımdır. Böyüklərdə ayaq ağrıları və yastıpəncəlik haqqında: ayaq ağrıları və yastı pəncəlik.

Yastıpəncəlik dizə, belə və onurğaya təsir edirmi?

Ayağın quruluşu ayaqların hərəkət mexanikasına təsir edə bilər və bəzi ağrılı hallarda topuq və dizdə əlavə çətinlik yarada bilər. Amma ağrısız elastik yastıpəncəliyin gələcəkdə mütləq diz, bel və ya onurğa xəstəliyinə səbəb olduğunu söyləmək elmi cəhətdən düzgün deyil. Skoliozu yalnız yastıpəncəliklə izah etmək də doğru deyil.

Uşaqda həm ayaq, həm də diz, bud-çanaq və ya bel şikayəti varsa, bütün dayaq-hərəkət sistemi birlikdə qiymətləndirilməlidir. Onurğa əyriliyi haqqında: skolioz və duruş korlanmaları.

Diaqnoz necə qoyulur?

Əksər hallarda ətraflı klinik müayinə kifayətdir. Uşağın necə yeridiyinə, necə dayandığına, tağın oturanda və barmaq uclarında dəyişib-dəyişmədiyinə, dabanın mövqeyinə, ayağın hərəkətliliyinə və Axilles vətərinin gərginliyinə baxırıq. Ağrılı nöqtələr, oynaq elastikliyi və lazım olduqda nevroloji əlamətlər yoxlanılır.

Ağrısız elastik yastıpəncəlikdə rentgen və ya MRT həmişə lazım deyil. Sərtlik, davamlı ağrı, travma və ya struktur problem şübhəsi olduqda həkim görüntüləmə təyin edə bilər.

Hər yastıpəncəlik müalicə edilməlidirmi?

Xeyr. Ayaq elastikdirsə, ağrı yoxdursa və gündəlik fəaliyyət normaldırsa, əksər hallarda xüsusi müalicə lazım olmur. Belə uşaqlarda yaşa uyğun müşahidə və normal fiziki aktivlik əsas yanaşmadır. Göstəriş olmadan müalicə təyin etmək ailəyə əlavə xərc, uşağa isə lazımsız yük deməkdir.

Müalicə lazım olan hallarda məqsəd tağın görünüşünü dəyişmək deyil: ağrını azaltmaq, hərəkəti dəstəkləmək və uşağın gündəlik fəaliyyətdə rahat iştirakını təmin etməkdir.

Fizioterapiya nə fayda verir?

Ağrılı (simptomatik) yastıpəncəliyi olan bəzi uşaqlarda fizioterapiya konservativ müalicənin əsas hissəsidir. Proqrama uyğun hallarda baldır əzələlərinin dartılması, ayağın kiçik əzələlərinin aktivləşdirilməsi, tarazlıq və koordinasiya məşqləri, düzgün yük vermə vərdişləri daxil olur. Bu, ağrının idarəsinə və hərəkət rahatlığına kömək edir.

Amma fizioterapiyanın hər uşaqda tağı daimi olaraq anatomik baxımdan düzəldəcəyinə zəmanət vermək düzgün deyil.

Hansı məşqlər tətbiq olunur?

• Ayaq əzələlərinin aktivləşdirilməsi: ayağın kiçik əzələlərinə yönəlmiş nəzarətli hərəkətlər.
• Daban qaldırma: uyğun uşaqlarda baldır əzələsinin gücünü və hərəkət nəzarətini artırır.
• Tarazlıq məşqləri: yaşa uyğun oyun və tapşırıqlarla.
• Axilles vətərinin dartılması: baldır əzələsi və Axilles vətəri qısa olan uşaqlarda.
• Funksional yerimə məşqləri: zərurət olduqda.

Məşqlər ağrı yaratmamalı və uşağa zorla etdirilməməlidir. Ağrısız, normal hərəkət edən hər uşağa xüsusi məşq proqramı yazmaq lazım deyil.

Reabilitasiya nə üçün lazımdır?

Reabilitasiya fizioterapiyadan genişdir: uşağın yerişi, qaçışı, tarazlığı, əzələ gücü və dözümlülüyü birlikdə qiymətləndirilir. Uşaq tez yorulursa, dözümlülük və hərəkət nəzarəti üzərində, idmanda narahatlıq varsa, həmin fəaliyyətə rahat qayıdış üzərində işlənir. Yastıpəncəlik serebral iflic, əzələ zəifliyi və ya digər inkişaf vəziyyəti ilə bağlıdırsa, daha geniş uşaq reabilitasiyası proqramı lazım olur.

Ortopedik ayaqqabı və içlik lazımdırmı?

Ən geniş yayılmış yanlış fikirlərdən biri xüsusi ortopedik ayaqqabının uşağın tağını formalaşdırmasıdır. Əslində ağrısız elastik yastıpəncəlikdə içliklərin tağın təbii inkişafını dəyişdirdiyinə dair etibarlı sübut yoxdur. Ona görə hər uşağa avtomatik içlik təyin etmək düzgün deyil.

Ağrı, yorğunluq və ya funksional narahatlığı olan bəzi uşaqlarda isə uyğun içlik rahatlıq verə bilər. Həmişə bahalı, fərdi hazırlanmış içlik lazım deyil: bəzən hazır, rahat dəstəkləyici içlik kifayət edir. Seçim şikayətlərə və ortopedik qiymətləndirməyə əsaslanmalıdır.

Masaj yastıpəncəliyi düzəldirmi?

Masaj əzələ gərginliyini azaltmaq və rahatlıq üçün köməkçi üsul ola bilər, amma onun tağı daimi formalaşdırdığına dair güclü sübut yoxdur. Yastıpəncəliyin əsas müalicəsi kimi yalnız masaja güvənmək düzgün deyil.

Aparat fizioterapiyası vacibdirmi?

Mərkəzimizdə müxtəlif aparat fizioterapiyası imkanları var. Amma yastıpəncəliyi olan hər uşağa elektroterapiya, maqnitoterapiya, ultrasəs və ya digər aparat prosedurları lazım deyil. Adi, ağrısız elastik yastıpəncəlikdə bu aparatların rutin istifadəsi əsaslandırılmış yanaşma sayılmır. Plan prosedur sayına görə deyil, uşağın real ehtiyacına görə qurulur.

Əməliyyat lazımdırmı?

Elastik yastıpəncəliyi olan uşaqların böyük əksəriyyətinə cərrahi müalicə lazım olmur. Əməliyyat çox nadir hallarda, ağır və davamlı simptomlarda, müəyyən struktur deformasiyalarda və ya konservativ müalicəyə baxmayaraq ciddi funksional məhdudiyyət qaldıqda nəzərdən keçirilir. Sərt yastıpəncəlik və bəzi sümük anomaliyaları ayrıca cərrahi qiymətləndirmə tələb edir.

Bakı Bərpa Mərkəzində qiymətləndirmə və reabilitasiya necə aparılır?

1. İlkin ortopedik müayinə: ayağın quruluşu, elastikliyi və şikayətlər qiymətləndirilir.
2. Funksional qiymətləndirmə: yeriş, tarazlıq, hərəkət həcmi və lazım olduqda əzələ fəaliyyəti yoxlanılır.
3. Məqsədlərin seçilməsi: ağrının azalması, rahat yeriş, idmana qayıdış kimi real məqsədlər.
4. Reabilitasiya proqramı: uyğun məşqlər və köməkçi üsullar.
5. Valideynin maarifləndirilməsi: uşağın evdə necə aktiv qalması və hansı əlamətlərə diqqət ediləcəyi.
6. Nəticələrin izlənməsi: lazım gəldikdə proqram yenilənir.

Müalicə göstərişi yoxdursa, valideynə müşahidə və gündəlik aktivlik barədə tövsiyə verilir. Məqsəd hər uşağa eyni sayda seans tətbiq etmək deyil, real ehtiyaca uyğun xidmət göstərməkdir.

Valideynlər evdə nəyə diqqət etməlidir?

• uşaq ağrısız qaçır, oynayır və idman edirsə, yalnız tağın düz görünməsinə görə fəaliyyətini məhdudlaşdırmayın;
• rahat, ölçüsünə uyğun və hərəkətə mane olmayan ayaqqabı seçin;
• həkim məşq təyin edibsə, onları göstərilən qaydada edin;
• ağrı artırsa və ya hərəkətdə yeni problem yaranırsa, təkrar müayinəyə gəlin;
• uşağı başqaları ilə müqayisə etməyin, onun öz inkişafını izləyin.

Valideynlərə əsas tövsiyəm budur: uşağın ayağının formasından əvvəl onun rahat yeriyib-yerimədiyinə, ağrısının olub-olmamasına və gündəlik fəaliyyətinə baxın.

Tez-tez verilən suallar

Yastıpəncəlik neçə yaşa qədər normal sayılır?

Kiçik yaşda elastik yastıpəncəlik çox vaxt normal inkişaf xüsusiyyətidir. Tağın inkişafı 6 yaşdan sonra da davam edə və bəzi uşaqlarda 8-10 yaşa qədər dəyişə bilər.

İki yaşlı uşağın ayağı düzdürsə, müalicə lazımdırmı?

Ağrı, sərtlik və ya başqa problem yoxdursa, çox vaxt lazım deyil. Narahatedici əlamətlər varsa, ortopedik müayinə vacibdir.

Yastıpəncəlik öz-özünə düzələ bilərmi?

Bəli. Bir çox uşaqda tağ böyümə ilə təbii formalaşır. Bəzi insanlarda isə aşağı tağ ömür boyu qalır və problem yaratmır.

Yastıpəncəliyi olan uşaq idman edə bilərmi?

Ağrısız elastik yastıpəncəliyi olan uşaqların böyük əksəriyyəti normal idman və oyunlarda iştirak edə bilər.

Yastıpəncəlik skolioza səbəb olurmu?

Ağrısız elastik yastıpəncəliyin skolioza mütləq səbəb olduğuna dair elmi əsas yoxdur. Onurğa və ayaq şikayətləri olduqda hər biri ayrıca qiymətləndirilir.

Bir ayağın yastı, digərinin normal görünməsi təhlükəlidirmi?

Aydın asimmetriya əlavə qiymətləndirmə üçün səbəbdir, xüsusilə ağrı və sərtlik varsa.

Yastıpəncəlik üçün rentgen lazımdırmı?

Hər uşağa yox. Ağrılı, sərt, atipik və ya struktur problem şübhəsi olan hallarda həkim görüntüləmə təyin edə bilər.

Hansı həkimə müraciət etmək lazımdır?

İlkin qiymətləndirməni pediatr apara bilər. Ağrı, sərtlik və ya deformasiya olduqda uşaq ortopediyası təcrübəsi olan ortoped-travmatoloq müayinəsi məqsədəuyğundur.

Dr. Kamil Eyvazovun qəbuluna yazılmaq

Uşağınızın ayağının formasında dəyişiklik, dabanın içəri meyillənməsi, yeriyəndə ağrı və ya hərəkət çətinliyi görürsünüzsə, ortopedik qiymətləndirmə üçün müraciət edin.

• Həkim: Dr. Kamil Eyvazov, ortoped-travmatoloq, onurğa cərrahı, tibb üzrə fəlsəfə doktoru
• Ünvan: Əbdülvahab Salamzadə küçəsi 593, Bakı
• Telefon: 050 880 07 88

Mənbələr

• American Academy of Orthopaedic Surgeons (AAOS): Flexible Flatfoot in Children

Bu yazı maarifləndirmə məqsədi daşıyır və həkim müayinəsini əvəz etmir.