Bel nahiyəsi bədənin hərəkətlərini təmin edən və bədənin ağırlığını ombadan ayaqlara ötürən mühüm bir quruluşdur. Bel nahiyəsində beş fəqərə yerləşir. Fəqərələr onurğa beyninin və sinir strukturlarının qorunmasında mühüm rol oynayır. Bu sümüklərin arasında belin elastikliyini və bədənin hərəkət etməsini təmin edən disklər, oynaq strukturları və yumşaq toxumalar yerləşir.
Disklər fəqərələri bir-birinə birləşdirən qığırdaq tipli strukturlardır. Disk iki fəqərə arasında yerləşən, mərkəzi jeleyəbənzər və xarici örtüyü daha sərt olan toxumadır. Disklər fəqərələr arasında yastıq rolunu oynayır və bədənin ağırlığının fəqərələr üzərində bərabər şəkildə paylanmasını təmin edir. Müxtəlif amillər disklərdə degenerasiyaya səbəb ola bilər. Bel yırtığı disklərin struktur zədələnməsi nəticəsində yaranan pozğunluq kimi müəyyən edilə bilər. Başqa sözlə, diskin xarici təbəqəsinin zədələnməsi nəticəsində diskin daxilindəki jeleyəbənzər maddə xaricə doğru yerini dəyişir. Fəqərələrin sinirlərə təzyiq göstərməsi nəticəsində bel yırtığı kimi tanınan vəziyyət yaranır. Bel yırtığının əlamətləri arasında ayaq ağrısı ön plandadır. Diskin sinirlərə göstərdiyi təzyiqin şiddətindən asılı olaraq, omba ilə diz arasındakı bud nahiyəsində ağrı, qarışqa gəzməsi, keylik və zəiflik kimi simptomlar da yarana bilər.
Bel yırtığı nədir?
Onurğa fəqərə adlanan bir-biri ilə əlaqəli sümüklərdən ibarətdir. Hər bir fəqərənin arasında elastikliyi və hərəkətliliyi artıran disklər yerləşir. Disk fəqərələr arasında yastıq rolunu oynayan, jeleyəbənzər quruluşa malik möhkəm birləşdirici toxumadır. Diskin xarici təbəqəsi annulus fibrosus, jeleyəbənzər mərkəzi isə nucleus pulposus adlanır. İnsan yaşlandıqca diskin daxilindəki struktur su itirir və fəqərələr arasında yerləşən disk artıq yastıq funksiyasını düzgün şəkildə yerinə yetirə bilmir. Bu, diskin xarici təbəqəsinin çatlamasına və nəticədə diskin yerindən çıxmasına və ya yırtılmasına səbəb olur. Tibbi terminologiyada bel diskinin yırtığı kimi tanınan bu vəziyyət onurğadan keçən sinirlərə də təzyiq göstərə bilər. Bu təzyiq ayaq ağrısı, keylik və zəifliyə səbəb ola bilər. Bel yırtığı həmçinin gərginlik, ağır yük qaldırma, artıq çəki, doğuş və ya travma kimi amillər nəticəsində də yarana bilər və insanın həyat keyfiyyətinin azalmasına səbəb ola bilər.
Bununla yanaşı, bel yırtığının yaranmasına və inkişafına təsir edən amillərin vaxtında müəyyənləşdirilməsi də vacibdir. Bel və onurğa problemləri ilə bağlı müraciət edən pasiyentlər üçün düzgün müayinə və fərdi yanaşma müalicə prosesinin əsas mərhələlərindən biridir. Bakı Bərpa Mərkəzində də dayaq-hərəkət sistemi və onurğa problemləri üzrə müayinə və müalicə istiqamətində xidmətlər göstərilir. Bu sahədə fəaliyyət göstərən mütəxəssislərdən biri də ortopedi, travmatoloq və onurğa üzrə mütəxəssis Dr. Kamil Eyvazovdur.
Bel yırtığına nə səbəb olur?
Aşağıdakı amillər bel yırtığının yaranmasına səbəb ola bilər:
- Oturaq həyat tərzi: Fiziki aktivliyin olmaması zaman keçdikcə onurğa boyunca yerləşən bütün əzələlərin zəifləməsinə səbəb olur. Bu isə bədən əzələləri tərəfindən daşınmalı olan yükün fəqərələrə və disklərə ötürülməsi ilə nəticələnə və bel yırtığının yaranmasına səbəb ola bilər.
- Artıq çəki: Piylənmə və ya artıq çəki disklərə təzyiq göstərir. Bu, disklərin normal formasını itirməsinə səbəb ola və nəticədə disk yırtığı yarana bilər.
- Qəfil hərəkətlər: Əzələlər soyuq olduğu zaman edilən qəfil bədən hərəkətləri disklərə təzyiq göstərir. Zaman keçdikcə bu, bel yırtığının yaranmasına səbəb ola bilər.
- Peşə amilləri: Ağır fiziki fəaliyyət tələb edən peşələr və ya sürücülük kimi bədənin uzun müddət vibrasiyaya məruz qaldığı işlər bel yırtığına səbəb ola bilər. Bundan əlavə, uzun müddət oturmağı və ya ayaq üstə qalmağı tələb edən peşələr də bel yırtığının yaranmasına səbəb ola bilər.
- Hamiləlik: Hamiləlik zamanı ağırlıq mərkəzi önə doğru dəyişir və onurğaya əlavə yük düşür. Bu isə bel yırtığının yaranmasına səbəb ola bilər.
Bundan əlavə, gündəlik həyat tərzində uzun müddət hərəkətsiz qalmaq və onurğaya həddindən artıq yük düşməsi də bel sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən bel ağrılarının davamlı xarakter aldığı hallarda səbəbin müəyyənləşdirilməsi üçün mütəxəssisə müraciət etmək vacibdir.
Bel yırtığının əlamətləri hansılardır?
Bel yırtığı hər yaşda yarana bilər, lakin ən çox 30-60 yaş arasında müşahidə olunur. Bel yırtığı ən çox bel-oma nahiyəsində yerləşən L4-L5 və L5-S1 fəqərəarası disklərdə müşahidə olunur. Müalicə olunmadıqda yeriyə bilməmə, sidik və nəcis ifrazına nəzarətin itirilməsi, yorğunluq və impotensiya kimi problemlərə səbəb ola bilər. Bel yırtığının ən çox rast gəlinən əlaməti ayaq ağrısıdır, lakin diskin şiddətindən və yerləşdiyi nahiyədən asılı olaraq simptomlar dəyişə bilər. Ən çox rast gəlinən əlamətlər bunlardır:
- Qol və/və ya ayaq ağrısı: Bel yırtığı qola və ayağa, həmçinin omba və baldır nahiyəsinə yayılan ağrı ilə xarakterizə olunur. Bu ağrı öskürmə və ya asqırma kimi qəfil hərəkətlər zamanı daha da şiddətlənir.
- Qarışqa gəzməsi və keylik: Ayaq ağrısı ilə yanaşı, bir və ya hər iki ayaqda qarışqa gəzməsi və ya keylik yarana bilər. Bunun səbəbi hər iki ayağa eyni sinirlərin xidmət etməsidir. Sıxılmış sinir yalnız bir ayağa təsir edirsə, ağrı adətən yalnız bir ayaqda hiss olunur. Təsirlənmiş ayaqda iynə batması və ya yanma hissi də yarana bilər.
- Əzələ zəifliyi: Bel yırtığı olduqda bir ayaqda zəiflik və ya əzələ atrofiyası yarana bilər. Bu, insanın yerimək və ya əşyaları qaldırmaq qabiliyyətinə təsir göstərə bilər.
- Sidik və nəcis ifrazına nəzarətin itirilməsi: Onurğa beyninin aşağı hissəsindəki sinirlərin sıxılması sidik ifrazına və nəcis ifrazına nəzarət etməkdə çətinlik yarada bilər.
Bu simptomlara əlavə olaraq, bel yırtığı olan insan ayaq barmaqlarının üzərində dayanmaqda, oturaq vəziyyətdən qalxmaqda və ya uzanmaqda çətinlik çəkə bilər. Yeriş pozğunluqları da daxil olmaqla müxtəlif sağlamlıq problemləri insanın hərəkət imkanlarını məhdudlaşdıra bilər.
Belə şikayətlər zamanı ağrının yalnız müvəqqəti olaraq aradan qaldırılması deyil, onun əsas səbəbinin müəyyənləşdirilməsi də önəmlidir. Dr. Kamil Eyvazovun fəaliyyət göstərdiyi Bakı Bərpa Mərkəzində onurğa və dayaq-hərəkət sistemi ilə bağlı problemlərin qiymətləndirilməsi və uyğun müalicə yanaşmasının seçilməsi istiqamətində xidmətlər göstərilir.
Bel yırtığı üçün hansı məşqlər edilir?
Bel yırtığı hərəkəti məhdudlaşdıran, ağrı və narahatlığa səbəb olan vəziyyətlərdən biridir. Bel yırtığından yaranan ağrı gündəlik fəaliyyətlərə mane olacaq qədər şiddətli ola bilər. Bel yırtığı ağrısını azaltmaq üçün potensial həll yollarından biri məşqdir. Bel yırtığı üçün məşqlər seçilərkən ağrının şiddəti nəzərə alınmalıdır. Buna görə də məşq proqramı fizioterapevt tərəfindən fərdi şəkildə hazırlanmalıdır. Bel yırtığı üçün məşqlər düz səthdə yerinə yetirilir. İnsan arxası üstə uzanmalı və ayaqlarını yavaş-yavaş özünə doğru çəkərək dizlərini şaquli vəziyyətə gətirməlidir. Qarın və sağrı əzələləri yığılaraq belin aşağı hissəsini yüngül şəkildə yerə doğru sıxmalıdır. Daha sonra ayaqlar uzadılır və baş və çiyinlər yerdən qaldırılır. Digər bir məşq arxası üstə uzanaraq hər bir ayağın növbə ilə qaldırılması və daha sonra yenidən yerə endirilməsindən ibarətdir. Bu məşq üzüaşağı vəziyyətdə də yerinə yetirilir. Daha sonra insan yenidən arxası üstə uzanmalı və hər iki ayağını yerdən təxminən bir düymə qaldıraraq ayaqları ilə havada dairələr çəkməlidir.
Bununla yanaşı, bel yırtığı zamanı hər məşqin hər pasiyent üçün uyğun olmadığını nəzərə almaq lazımdır. Ağrının səviyyəsi və pasiyentin ümumi vəziyyəti qiymətləndirildikdən sonra fizioterapiya proqramının fərdi şəkildə hazırlanması daha məqsədəuyğundur. Bakı Bərpa Mərkəzində tətbiq olunan reabilitasiya yanaşmalarında da pasiyentin vəziyyətinə uyğun müalicə və fizioterapiya proqramının seçilməsinə diqqət yetirilir.
Bel yırtığının diaqnostikası və fizioterapiyası
Bel yırtığının diaqnostikası üçün pasiyentin klinik simptomları qiymətləndirilir və MRT və KT kimi radioloji görüntüləmə üsullarından istifadə olunur. Lazım gəldikdə həkim EMQ müayinəsi də təyin edə bilər. Əldə edilən nəticələr əsasında bel yırtığı diaqnozu qoyulur. Bel yırtığının müalicə üsulları simptomların şiddətindən asılı olaraq dəyişir. Məsələn, “bel yırtığının partlaması” kimi tanınan disk yırtılması baş verərsə, dərhal cərrahi müdaxilə tələb oluna bilər. Lakin yüngül ağrıya səbəb olan bel yırtıqları fizioterapiya və/və ya dərman müalicəsi ilə müalicə edilə bilər. Cərrahi müdaxilə olmadan müalicədə istifadə olunan fizioterapiya üsulları pasiyentin vəziyyətindən asılıdır və istilik tətbiqləri, elektrik stimulyasiyası, manipulyasiya və lokal inyeksiyaları əhatə edə bilər.
Bu baxımdan, fizioterapiyanın məqsədi yalnız ağrını azaltmaq deyil, eyni zamanda pasiyentin hərəkət imkanlarının yaxşılaşdırılmasına və gündəlik fəaliyyətlərinə qayıtmasına dəstək olmaqdır. Bel yırtığı olan pasiyentlərdə müalicə üsulunun seçilməsi isə fərdi qiymətləndirmə əsasında aparılmalıdır. Dr. Kamil Eyvazov da onurğa problemləri üzrə çalışan mütəxəssis kimi bu cür halların qiymətləndirilməsi və müalicə yanaşmasının müəyyənləşdirilməsi istiqamətində fəaliyyət göstərir.
Bel yırtığı əməliyyatı necə həyata keçirilir?
Cərrahi müalicə bel yırtığının müalicəsi üçün digər bir seçimdir. Əməliyyat zamanı pasiyent adətən üzüaşağı vəziyyətdə yerləşdirilir və ümumi, lokal və ya spinal anesteziya tətbiq oluna bilər. Təsirlənmiş diskin üzərindəki toxumada kiçik bir kəsik edilir və əməliyyat həyata keçirilir. Bel yırtığı əməliyyatlarının əksəriyyəti yırtılmış diskin bir hissəsinin çıxarıldığı qismən diskektomiya üsulu ilə həyata keçirilir. Əməliyyatdan sonra anesteziyanın təsiri keçdikdən sonra pasiyent yeriyə bilər. Əksər pasiyentlər 24 saat ərzində evə buraxılır. Əməliyyatdan sonra pasiyent dörd həftə ərzində avtomobil idarə etmək, uzun müddət oturmaq, ağır əşyalar qaldırmaq və əyilmək kimi fəaliyyətlərdən çəkinməlidir. Lazım gəldikdə həkim bel korsetindən istifadə etməyi tövsiyə edə bilər.
Eyni zamanda, əməliyyatdan sonrakı dövrdə reabilitasiya prosesinə də diqqət yetirmək lazımdır. Fizioterapiya və reabilitasiya pasiyentin vəziyyətindən asılı olaraq əməliyyatdan sonrakı bərpa prosesinin bir hissəsi ola bilər. Bakı Bərpa Mərkəzində də ortopedik və onurğa problemləri ilə bağlı reabilitasiya xidmətləri göstərilir. Bu mərhələdə əsas məqsəd pasiyentin hərəkət imkanlarının bərpasına və gündəlik həyatına tədricən qayıtmasına dəstək olmaqdır.
Bel yırtığının hər hansı bir əlamətini hiss edirsinizsə, müayinə üçün ən yaxın tibb müəssisəsinə müraciət etməkdən çəkinməyin. Bundan əlavə, ayaqda güclü keylik, əzələ zəifliyi və ya sidik və nəcis ifrazına nəzarətin itirilməsi kimi ciddi əlamətlər yarandıqda vaxt itirmədən tibbi qiymətləndirmədən keçmək vacibdir.
