Skoliozun yalnız müxtəlif növləri deyil, həm də fərqli şiddət dərəcələri mövcuddur. Xəstəliyin gedişi pasiyentin yaşına və onurğa əyriliyinin yerləşdiyi nahiyəyə görə də dəyişə bilər. Bu qədər müxtəlif amil pasiyentin vəziyyətinə təsir etdiyi üçün müalicə planı tamamilə fərdi şəkildə hazırlanmalıdır.
Skoliozun şiddət dərəcələrini anlamaq vacibdir, çünki bu göstəricilər geniş diapazonda dəyişir. Proqressiv onurğa xəstəliyi olan skolioz zaman keçdikcə daha da ağırlaşmağa meyllidir. Xəstəliyin şiddəti yüngül, orta, ağır və çox ağır mərhələlərə bölünür və bu, Kobb bucağı (Cobb angle) adlanan ölçü ilə müəyyən edilir.
Skolioz statik bir xəstəlik deyil. Buna görə də diaqnoz qoyulduğu vaxt müəyyən edilən şiddət dərəcəsi gələcəkdə də eyni qalacağı anlamına gəlmir.
Skoliozun erkən diaqnostikası və düzgün müalicə planının hazırlanması xəstəliyin irəliləməsinin qarşısını almaqda mühüm rol oynayır. Bakı Bərpa Mərkəzində onurğa xəstəlikləri hər bir pasiyentin yaşına, əyriliyin dərəcəsinə və klinik vəziyyətinə uyğun qiymətləndirilir. Ortoped-travmatoloq və onurğa cərrahı Dr. Kamil Eyvazov tərəfindən aparılan müayinələr nəticəsində hər pasiyent üçün fərdi müalicə planı hazırlanır.
Xəstəliyin Şiddət Dərəcəsinin Müəyyən Edilməsi
Skolioz diaqnozu onurğada normal olmayan yan (lateral) əyriliyin mövcud olduğunu göstərir.
Sağlam onurğa öz əsas hissələrində təbii əyriliklərə malikdir. Bu əyriliklər birlikdə onurğanın daha elastik olmasını, mexaniki yüklənmələrə daha yaxşı dözməsini, daha möhkəm olmasını və zədələnmələrə qarşı daha davamlı qalmasını təmin edir.
Beyin bədənlə əlaqəni onurğa daxilində yerləşən sinirlər vasitəsilə qurduğu üçün sinir funksiyasını poza bilən onurğa xəstəlikləri bədənin müxtəlif nahiyələrində fərqli simptomlara səbəb ola bilər. Buna görə də belə vəziyyətlərə hər zaman ciddi yanaşmaq lazımdır.
Skolioz ilk dəfə diaqnoz edildikdə, müalicə planının düzgün hazırlanması üçün xəstəlik bir sıra mühüm xüsusiyyətlərə əsasən təsnif edilir.
Skoliozun mürəkkəb və proqressiv xarakter daşıması müalicə planının hər bir pasiyent üçün fərdiləşdirilməsini zəruri edir.
Skoliozun rəsmi diaqnozu rentgen müayinəsi olmadan qoyula bilməz. Rentgen görüntüsü onurğadakı anormal yan əyriliyin fəqərələrin fırlanması (rotasiya) ilə müşayiət olunduğunu təsdiqləməyə və Kobb bucağını (Cobb angle) ölçərək xəstəliyin şiddət dərəcəsini müəyyən etməyə imkan verir.
Xəstəliyin şiddəti məhz bu ölçüyə əsasən qiymətləndirilir. Bunun üçün əyriliyin zirvəsində (ən çox əyilmiş fəqərə səviyyəsində) yerləşən fəqərələrin yuxarı və aşağı hissələrindən xətlər çəkilir. Bu xətlərin yaratdığı bucaq dərəcə ilə ölçülür və Kobb bucağı adlanır.
Pasiyentin Kobb bucağı (Cobb angle) nə qədər böyük olarsa, skolioz bir o qədər ağır hesab olunur. Bu, onurğanın daha çox pozulmuş vəziyyətdə olduğunu və xəstəliyin müalicəsinin daha mürəkkəb olacağını göstərir.
Yüngül Skolioz
Yüngül skolioz Kobb bucağının 10–25 dərəcə arasında olması ilə diaqnoz edilir.
Onurğa əyriliyinin skolioz hesab edilməsi üçün onurğa yan istiqamətdə əyilməli, fəqərələrdə rotasiya (fırlanma) olmalı və Kobb bucağı ən azı 10 dərəcə təşkil etməlidir.
Skoliozun dərəcələri haqqında bilinməsi vacib olan əsas məqam odur ki, xəstəlik zamanla dəyişə və əksər hallarda irəliləyə bilər.
Skolioz hallarının böyük əksəriyyətində xəstəliyin ilk dəfə niyə yarandığı dəqiq məlum olmasa da, onun irəliləməsinə səbəb olan əsas amilin boy artımı olduğu məlumdur.
Skoliozun proqressivləşməsi onurğa əyriliyinin daha da böyüməsi deməkdir. Bu zaman onurğa daha sərt olur və əyriliyin korreksiyası çətinləşir. Məhz buna görə də müalicəyə xəstəlik hələ yüngül mərhələdə olarkən başlamaq daha üstün hesab edilir.
Lakin skolioz hallarının əksəriyyəti yalnız müəyyən qədər irəlilədikdən sonra aşkar edilir. Bu mərhələdə yüngül skoliozun çox vaxt nəzərə çarpmayan əlamətləri artıq orta və ağır skolioza xas daha aydın simptomlarla əvəz olunur.
Uşaqlarda skoliozun erkən əlamətləri əsasən duruş pozğunluqları ilə özünü göstərir. Bunlara çiyinlərin qeyri-bərabər görünməsi, bir kürək sümüyünün digərindən daha çox çıxıntılı olması və bir çiyinin digərindən daha yuxarı yerləşməsi daxildir. Lakin xəstəlik yüngül mərhələdə olduqda bu dəyişiklikləri müəyyən etmək çətin ola bilər.
Yüngül skoliozun erkən diaqnozunun bir çox üstünlükləri vardır. Bu mərhələdə xəstəlik ən yüngül vəziyyətdə olur və onurğa hələ yüksək elastikliyini qoruyur. Buna görə də aktiv müalicəyə başlamaq üçün ən əlverişli dövr məhz bu mərhələ hesab olunur.
Pasiyentlərin əksəriyyətinə isə diaqnoz orta dərəcəli skolioz mərhələsində qoyulur, çünki məhz bu zaman daha nəzərə çarpan simptomlar meydana çıxır.
Orta Dərəcəli Skolioz
Orta dərəcəli skolioz Kobb bucağının 25–40 dərəcə arasında olması ilə diaqnoz edilir.
Bu mərhələdə xəstəliyin əlamətləri daha aydın görünür, çünki onurğa əyriliyi artıq irəliləmiş olur. Duruş dəyişiklikləri daha qabarıq şəkildə özünü göstərir və bunlara çiyinlərin və ombaların qeyri-bərabər olması, qabırğa qövsündə çıxıntının yaranması və bel nahiyəsinin asimmetrik görünməsi daxildir.
Böyüklərdə müşahidə olunan skoliozun əsas simptomu adətən ağrıdır və bu, sinir strukturlarına və toxumalara təzyiq nəticəsində yaranır. Skolioz adətən boy artımı başa çatdıqdan sonra kompressiv xarakter aldığı üçün böyüklərdə müalicənin əsas istiqamətlərindən biri ağrının idarə olunmasıdır. Uşaqlarda isə bu problem adətən ön planda olmur və müalicənin əsas məqsədi xəstəliyin irəliləməsinin qarşısını almaqdır.
Müalicəyə nə qədər erkən başlanılarsa, nəticələr bir o qədər uğurlu ola bilər. Yüngül skolioz vaxtında və proaktiv şəkildə müalicə olunarsa, onun orta dərəcəli skolioza keçməsinin qarşısını almaq mümkündür. Eyni şəkildə, orta dərəcəli skoliozun erkən müalicəsi də ağır skoliozun yaratdığı çətinliklərdən pasiyenti qoruya bilər.
Heç bir müalicə üsulu tam zəmanət verməsə də, skoliozun vaxtında müalicə edilməməsi qiymətli müalicə vaxtının itirilməsinə səbəb ola bilər.
Duruş pozğunluqları ilə yanaşı, tarazlıq, koordinasiya və yerişdə dəyişikliklər də orta və ağır dərəcəli skoliozun xarakterik əlamətləri sırasındadır.
Ağır Skolioz
Ağır skolioz Kobb bucağının (Cobb angle) 40 dərəcə və daha yüksək olması ilə diaqnoz edilir.
Skolioz ağır mərhələyə çatdıqda onun əlamətləri artıq açıq şəkildə görünür və diqqətdən yayınması çətin olur. Ənənəvi müalicə yanaşmasını seçən ağır skoliozlu pasiyentlərdə isə çox vaxt onurğa füzyon əməliyyatı (spinal fusion surgery) kimi invaziv cərrahi müdaxilə tövsiyə edilir.
Ağır skolioz hallarının müalicəsi daha mürəkkəbdir. Bunun səbəbi əyriliyin daha böyük olması, onurğanın daha çox fırlanması və sərtləşməsi, həmçinin xəstəliyin əhəmiyyətli dərəcədə irəliləmiş olmasıdır. Bu dəyişikliklər skoliozun təsirlərini daha davamlı edir və onların düzəldilməsini çətinləşdirir.
Onurğa füzyon əməliyyatı onurğanın uzunmüddətli möhkəmliyinə, funksiyasına və sağlamlığına təsir göstərir. Bu əməliyyatdan sonra onurğanın elastikliyi və hərəkət diapazonu azalır, əməliyyat nahiyəsində ağrı yarana bilər, həmçinin onurğa daha zəif və zədələnməyə daha meyilli ola bilər.
Hər pasiyentin cərrahi müalicəyə reaksiyası fərqli olsa da, füzyon edilmiş onurğa ömürlük həmin vəziyyətdə qalır. Onurğanı sabit saxlamaq üçün istifadə olunan metal çubuqlar və pedikulyar vintlər zamanla nasazlıq yarada bilər ki, bu da əlavə əməliyyatlara və artan risklərə səbəb ola bilər.
Bilinməsi vacib olan əsas məqam odur ki, skolioz ağır mərhələyə çatdıqdan sonra cərrahi olmayan müalicə üsullarının effektivliyi azalır. Lakin xəstəlik erkən mərhələdə aşkarlanıb proaktiv şəkildə müalicə olunduqda, skolioz yüksək dərəcədə nəzarət altına alına bilər və bir çox pasiyentdə cərrahi müdaxiləyə ehtiyac yaranmır.
Skoliozun Müalicə Yanaşmaları
Skoliozu erkən mərhələdə müalicə etmək və ya əməliyyata alternativ, daha təbii və az invaziv üsullardan istifadə etmək istəyən pasiyentlər üçün müasir konservativ müalicə metodları mövcuddur.
Bakı Bərpa Mərkəzi-də skoliozun konservativ müalicəsinə diaqnoz qoyulduqdan dərhal sonra başlanılır. Müalicənin əsas məqsədi xəstəliyin irəliləməsinin qarşısını almaq, onurğanın funksiyasını qorumaq və pasiyentin həyat keyfiyyətini artırmaqdır.
Konservativ müalicə kompleks yanaşmaya əsaslanır. Dr. Kamil Eyvazov skoliozun müalicəsində hər pasiyentin yaşını, Kobb bucağını, onurğanın elastikliyini və xəstəliyin inkişaf mərhələsini nəzərə alaraq fərdi yanaşma tətbiq edir. Müalicə planına ehtiyac olduqda fizioterapiya, müalicəvi idman, manual terapiya, korset müalicəsi və cərrahi qiymətləndirmə daxil edilə bilər.
Skolioz onurğanın struktur pozğunluğu olduğu üçün müalicə də ilk növbədə həmin struktur dəyişikliklərinin aradan qaldırılmasına yönəldilir. Bu məqsədlə müxtəlif manual terapiya üsulları tətbiq olunaraq əyriliyin zirvəsində yerləşən daha çox əyilmiş fəqərələrin daha düzgün vəziyyətə gətirilməsi və əyriliyin azalması hədəflənir.
Əldə olunan struktur dəyişikliklərinin qorunması üçün fizioterapiya tətbiq edilir. Bu, onurğanı əhatə edən əzələlərin gücləndirilməsinə, dəstəyinin və sabitliyinin artırılmasına kömək edir.
Skolioz yalnız duruş pozğunluqları, hərəkət məhdudiyyəti və ağrı ilə məhdudlaşmır. Onurğadakı anormal əyrilik ətraf əzələləri müxtəlif istiqamətlərə çəkdiyi üçün əzələ balansının pozulmasına da səbəb ola bilər.
Skoliozun yaratdığı qeyri-bərabər qüvvələr yalnız onurğa, əzələlər və sinirlərə deyil, bütün bədənə təsir göstərə bilər. Onurğanın düzgün düzülməməsinin nəticələri baş nahiyəsindən ayaqlara qədər hiss oluna bilər.
Korreksiyaedici korsetlər onurğanın daha düzgün vəziyyətdə saxlanmasına kömək edir. Böyümə dövründə onurğa daha elastik olduğu üçün bu müalicə üsulu skelet inkişafı tam başa çatmamış pasiyentlərdə xüsusilə effektiv hesab olunur.
Son olaraq, skoliozun dərəcəsinin düzgün qiymətləndirilməsi müalicənin uğuru üçün əsas amillərdən biridir. Xəstəlik erkən mərhələdə aşkar edildikdə konservativ üsullarla onun irəliləməsinin qarşısını almaq və pasiyentin həyat keyfiyyətini qorumaq mümkündür. Bakı Bərpa Mərkəzində ortoped-travmatoloq və onurğa cərrahı Dr. Kamil Eyvazov tərəfindən həyata keçirilən fərdi diaqnostika və müalicə yanaşmaları sayəsində hər bir pasiyentin vəziyyətinə uyğun ən optimal müalicə planı hazırlanır. Vaxtında müraciət etmək gələcəkdə daha mürəkkəb müalicələrə ehtiyacın azalmasına və onurğa sağlamlığının qorunmasına mühüm töhfə verə bilər.
